DEHB nedir, yaramazlıktan nasıl ayrılır?
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), beynin dikkat, dürtü kontrolü ve hareket düzenlemesinden sorumlu bölgelerinin gelişimsel farklılığıdır. Çocuk "istemediği için" değil, henüz yapamadığı için dikkatini sürdüremez ya da bekleyemez. Tanı çocuk ve ergen psikiyatristi tarafından konur; üç görünümü vardır: ağırlıklı olarak dikkatsiz tip (sessiz, dalgın, unutkan), ağırlıklı olarak hiperaktif-dürtüsel tip ve her ikisinin birlikte görüldüğü bileşik tip.
Her hareketli çocuk DEHB'li değildir. Ayrım için belirtilerin en az altı aydır sürmesi, hem evde hem okulda görülmesi ve çocuğun öğrenmesini ya da ilişkilerini belirgin biçimde etkilemesi gerekir. Benzer tabloya yol açabilen duyusal işlemleme güçlükleri, uyku sorunları, kaygı ve dil gecikmesi de değerlendirmede dikkate alınır.
DEHB'de ilaç tedavisi hekimin kararıdır; özel eğitim ise ilaçtan bağımsız olarak çocuğa beceri kazandırır: dikkati nasıl toplayacağını, nasıl bekleyeceğini, bir görevi nasıl parçalara ayıracağını öğretir. En iyi sonuçlar hekim, eğitimci, aile ve öğretmenin birlikte çalıştığı durumlarda alınır.
Belirtiler: ev ve okulda neler görülür?
Dikkatsizlik
- Ayrıntılara dikkat etmiyor, dikkatsizce hatalar yapıyor
- Oyunda ve derste dikkatini uzun süre sürdüremiyor
- Konuşulurken dinlemiyor gibi görünüyor
- Yönergeleri takip edemiyor, başladığı işi bitirmiyor
- Eşyalarını kaybediyor, günlük işleri unutuyor
- Uzun süre odaklanma gerektiren görevlerden kaçınıyor
Hiperaktivite ve dürtüsellik
- Elleri ayakları kıpır kıpır, sırasında oturamıyor
- Uygunsuz yerlerde koşuyor, tırmanıyor
- Sessiz oyun oynayamıyor, çok konuşuyor
- Soru bitmeden cevabı yapıştırıyor
- Sırasını bekleyemiyor, oyunlara ve konuşmalara müdahale ediyor
- Düşünmeden hareket ediyor, sık kaza yapıyor
UZEM'de DEHB destek eğitimi nasıl yürür?
- Değerlendirme. Dikkat süresi, görevde kalma, dürtü kontrolü, çalışma belleği, planlama ve sosyal beceriler yapılandırılmış etkinliklerle ölçülür; aile ve öğretmen gözlemleri alınır.
- Yapılandırılmış ortam. Seanslar az uyaranlı bir odada, görsel zamanlayıcı ve görsel program kartlarıyla, kısa ve net yönergelerle yürür. Çocuk ne zaman neyin biteceğini bilir; bu tek başına kaygıyı ve hareketliliği azaltır.
- Dikkat ve bekleme çalışmaları. Dikkat süresi 3 dakikadan başlayıp kademeli olarak uzatılır; "dur-düşün-yap" tekniği, sıra alma oyunları ve kendini izleme kartlarıyla dürtü kontrolü öğretilir.
- Ders çalışma becerileri. Okul çağında ödevi parçalara bölme, çalışma planı yapma, dikkat dağıtıcıları azaltma ve kendi kendine kontrol listesi kullanma öğretilir.
- Olumlu davranış desteği. İstenen davranışlar anında ve somut olarak pekiştirilir; ödül sistemleri eve taşınır.
- Aile ve okul iş birliği. Aileye evde tutarlı kurallar, rutin ve etkili yönerge verme; onayınızla öğretmene sınıf içi düzenleme önerileri sunulur.
Hareketlilik duyusal arayıştan kaynaklanıyorsa seanslara duyu bütünleme etkinlikleri eklenir; yazı ve organizasyon güçlükleri için ergoterapi ile ortak plan yapılır.
Evde işe yarayan 7 strateji
- Rutin ve görsel program. Sabah ve akşam rutinini resimli kartlarla duvara asın.
- Tek seferde tek yönerge. Göz teması kurun, kısa söyleyin, tekrar ettirin.
- Zamanlayıcı kullanın. "10 dakika ödev, 5 dakika hareket" gibi görünür bloklar.
- Hareket molası verin. Zıplama, koşma, ağır bir şey taşıma dikkatin geri gelmesini sağlar.
- Doğruyu yakalayın. Yanlışları düzeltmekten çok, doğru yaptığı anı hemen övün.
- Sonuçları önceden belirleyin. Kuralları sakin anda birlikte yazın; anlık cezalar yerine önceden bilinen sonuçlar uygulayın.
- Uyku ve ekran. Düzenli uyku saati ve yatmadan 1 saat önce ekranı kapatmak belirtileri gözle görülür azaltır.